AI วาดรูปให้ ใครคือเจ้าของลิขสิทธิ์ที่แท้จริง?

ในยุคที่เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว คำถามที่ว่าเมื่อใช้ AI วาดรูปให้ ใครคือเจ้าของลิขสิทธิ์ที่แท้จริง? ได้กลายเป็นประเด็นถกเถียงสำคัญในวงการศิลปะดิจิทัลและกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญา การทำความเข้าใจหลักการและแนวปฏิบัติในปัจจุบันจึงเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับศิลปินยุคใหม่ นักสร้างสรรค์ และผู้ประกอบการที่นำเครื่องมือเหล่านี้มาใช้

ภาพรวมสถานการณ์ลิขสิทธิ์ AI ในปัจจุบัน

ประเด็นลิขสิทธิ์สำหรับผลงานศิลปะที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI Art Generator ยังคงเป็นพื้นที่สีเทาทางกฎหมายและไม่มีคำตอบที่เป็นสากล อย่างไรก็ตาม แนวโน้มหลักทั่วโลก ซึ่งรวมถึงการตีความในประเทศไทย มีทิศทางที่ค่อนข้างชัดเจนในหลายประเด็นสำคัญ ดังนี้

• ผลงานที่ AI สร้างขึ้นโดยลำพัง: โดยทั่วไปแล้ว ผลงานที่ AI สร้างสรรค์ขึ้นเองทั้งหมดโดยไม่มีการป้อนข้อมูลเชิงสร้างสรรค์ที่มีนัยสำคัญจากมนุษย์ มักถูกมองว่าไม่มีเจ้าของลิขสิทธิ์ และอาจมีสถานะเป็นสาธารณสมบัติ (Public Domain)
• ผลงานที่มนุษย์ร่วมสร้างกับ AI: หากมนุษย์มีบทบาทสำคัญในการกำกับ ควบคุม และแก้ไขผลงานที่สร้างโดย AI ลิขสิทธิ์จะคุ้มครองเฉพาะ “ส่วน” ที่เกิดจากการสร้างสรรค์ของมนุษย์เท่านั้น ไม่ใช่ตัวผลงานทั้งหมดที่ AI สร้างขึ้น
• สิทธิ์ของผู้พัฒนา AI: ผู้พัฒนาซอฟต์แวร์ AI เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในตัวโปรแกรมและโมเดล AI แต่โดยทั่วไปแล้ว ไม่ได้เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในผลงานที่ผู้ใช้นำโปรแกรมไปสร้างขึ้น
• ความเสี่ยงในการละเมิดสิทธิ์ผู้อื่น: แม้ภาพที่ AI สร้างขึ้นอาจไม่มีลิขสิทธิ์ แต่กระบวนการสร้างอาจนำไปสู่การละเมิดลิขสิทธิ์ของศิลปินอื่นได้ หาก AI ถูกฝึกฝนด้วยข้อมูลภาพที่มีลิขสิทธิ์โดยไม่ได้รับอนุญาต หรือสร้างผลงานที่ลอกเลียนแบบสไตล์ที่เป็นเอกลักษณ์อย่างชัดเจน
• ข้อตกลงการใช้งาน (Terms of Service): แพลตฟอร์ม AI แต่ละแห่งมีข้อกำหนดที่แตกต่างกัน ซึ่งระบุสิทธิ์ที่ผู้ใช้จะได้รับในการนำภาพไปใช้งานเชิงพาณิชย์ ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่ต้องพิจารณาควบคู่ไปกับกฎหมาย

แก่นแท้ของกฎหมายลิขสิทธิ์: ต้องมีมนุษย์เป็นผู้สร้าง

หลักการพื้นฐานที่สำคัญที่สุดของกฎหมายลิขสิทธิ์ทั่วโลก คือการให้ความคุ้มครองแก่ “การแสดงออกทางความคิดสร้างสรรค์” (Expression of an Idea) ที่เกิดจากการใช้ทักษะ สติปัญญา แรงงาน และการตัดสินใจของผู้สร้างสรรค์ ซึ่งต้องเป็น “บุคคล” หรือมนุษย์เท่านั้น กฎหมายไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อมอบสิทธิ์ให้กับเครื่องมือ โปรแกรมคอมพิวเตอร์ หรือสิ่งมีชีวิตอื่นที่ไม่ใช่มนุษย์ เช่น สัตว์

ลิขสิทธิ์เป็นรางวัลที่มอบให้แก่กระบวนการคิด การออกแบบ และการตัดสินใจของมนุษย์ ไม่ใช่ผลลัพธ์ที่เกิดจากกระบวนการอัตโนมัติของเครื่องจักรโดยปราศจากการชี้นำเชิงสร้างสรรค์

ด้วยเหตุนี้ ผลงานใดๆ ที่สร้างขึ้นโดยอัตโนมัติจากปัญญาประดิษฐ์ โดยไม่มีการแทรกแซงหรือการใส่ความคิดสร้างสรรค์ที่เป็นรูปธรรมจากมนุษย์ จึงไม่เข้าเกณฑ์การเป็น “งานอันมีลิขสิทธิ์” ตามหลักการกฎหมายในหลายประเทศ รวมถึงการตีความในประเทศไทยด้วย

กรณีที่ 1: เมื่อ AI สร้างผลงานเองทั้งหมด

สถานการณ์ที่พบบ่อยที่สุดคือการใช้ AI Art Generator โดยป้อนคำสั่ง (Prompt) สั้นๆ ทั่วไป เช่น “วาดภาพแมวสวมชุดนักบินอวกาศในสไตล์อนิเมะ” แล้วปล่อยให้ระบบ AI ประมวลผลและสร้างภาพออกมาจนเสร็จสมบูรณ์ โดยที่ผู้ใช้ไม่ได้เข้าไปแก้ไข ดัดแปลง หรือวาดทับในขั้นตอนสุดท้ายอย่างมีนัยสำคัญ

สถานะทางกฎหมาย: ผลงานที่อาจไร้เจ้าของ

ในกรณีเช่นนี้ แนวทางของนักกฎหมายและหน่วยงานกำกับดูแลส่วนใหญ่ค่อนข้างตรงกันว่าผลงานที่เกิดขึ้นนั้น ไม่มีเจ้าของลิขสิทธิ์ ด้วยเหตุผลดังต่อไปนี้:

• AI ไม่ใช่เจ้าของ: AI ไม่มีสถานะเป็นบุคคลตามกฎหมาย จึงไม่สามารถเป็นเจ้าของทรัพย์สินทางปัญญาได้
• ผู้ใช้ไม่ใช่เจ้าของ: การเพียงแค่ป้อนคำสั่งสั้นๆ หรือกดปุ่มสร้างภาพ ไม่ถือเป็นการใช้ความคิดสร้างสรรค์ที่มากพอที่จะทำให้ผู้ใช้กลายเป็น “ผู้สร้างสรรค์” ในทางกฎหมายลิขสิทธิ์
• ผู้พัฒนา AI ไม่ใช่เจ้าของ: ผู้พัฒนาเป็นเจ้าของซอฟต์แวร์ แต่ไม่ใช่เจ้าของผลลัพธ์ทุกชิ้นที่เกิดจากการใช้งานของผู้ใช้

ผลลัพธ์ที่ตามมาคือ ภาพที่ AI สร้างขึ้นในลักษณะนี้มีสถานะใกล้เคียงกับ “สาธารณสมบัติ” (Public Domain) ซึ่งหมายความว่าโดยหลักการแล้ว ทุกคนสามารถนำไปใช้งาน ทำซ้ำ หรือดัดแปลงได้โดยไม่ต้องขออนุญาต อย่างไรก็ตาม ประเด็นนี้ยังคงมีการถกเถียงในเชิงทฤษฎี เนื่องจากกฎหมายของหลายประเทศยังไม่ได้บัญญัติไว้อย่างชัดเจน แต่ในทางปฏิบัติ เป็นการยากที่ใครจะสามารถอ้างสิทธิ์ในภาพดังกล่าวได้อย่างสมบูรณ์

แนวทางของหน่วยงานกำกับดูแลระดับสากล

สำนักงานลิขสิทธิ์แห่งสหรัฐอเมริกา (USCO) ได้วางบรรทัดฐานที่ชัดเจนในเรื่องนี้ โดยปฏิเสธการจดทะเบียนลิขสิทธิ์ให้กับผลงานที่สร้างขึ้นโดย AI เพียงอย่างเดียว เนื่องจากขาดองค์ประกอบสำคัญที่เรียกว่า “Human Authorship” หรือการสร้างสรรค์โดยมนุษย์ ซึ่งแนวทางนี้ได้กลายเป็นต้นแบบที่หน่วยงานด้านทรัพย์สินทางปัญญาในหลายประเทศ รวมถึงกรมทรัพย์สินทางปัญญาของไทย นำมาใช้อ้างอิงในการให้คำแนะนำแก่สาธารณะ

กรณีที่ 2: เมื่อมนุษย์ทำงานร่วมกับ AI

สถานการณ์จะซับซ้อนขึ้นเมื่อมนุษย์เข้ามามีบทบาทในกระบวนการสร้างสรรค์มากกว่าแค่การป้อนคำสั่งง่ายๆ โดยใช้ AI เป็นเพียง “เครื่องมือ” ชนิดหนึ่งเพื่อทำให้วิสัยทัศน์ของตนเป็นจริง

การคุ้มครองเฉพาะส่วนที่มนุษย์สร้างสรรค์

แนวทางปฏิบัติในปัจจุบันระบุว่า หากผลงานสุดท้ายเป็นผลมาจากการผสมผสานระหว่างส่วนที่ AI สร้างขึ้นและส่วนที่มนุษย์สร้างสรรค์ขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ลิขสิทธิ์จะให้ความคุ้มครอง เฉพาะส่วนที่มนุษย์เป็นผู้สร้างสรรค์เท่านั้น จะไม่ครอบคลุมไปถึงส่วนที่เป็นผลลัพธ์อัตโนมัติจาก AI โดยตรง

ในกระบวนการจดแจ้งลิขสิทธิ์ เช่น ในสหรัฐอเมริกา ผู้สร้างสรรค์จำเป็นต้องเปิดเผยและระบุให้ชัดเจนว่าส่วนใดของผลงานที่สร้างโดย AI และส่วนใดที่ตนเองเป็นผู้สร้างสรรค์ขึ้น เพื่อให้เจ้าหน้าที่สามารถพิจารณาขอบเขตการคุ้มครองได้อย่างถูกต้อง

ตัวอย่างที่แสดงถึงการมีส่วนร่วมของมนุษย์

การกระทำที่อาจถือว่าเป็นการสร้างสรรค์ของมนุษย์ที่เพียงพอต่อการได้รับความคุ้มครองลิขสิทธิ์ ได้แก่:

• การสร้างสรรค์องค์ประกอบหลัก: ผู้ใช้เป็นผู้เขียนเนื้อเรื่อง ออกแบบตัวละคร และโครงเรื่องทั้งหมดด้วยตนเอง แล้วจึงใช้ AI เป็นเครื่องมือในการวาดภาพประกอบตามคำสั่งและการกำกับที่ละเอียด
• การแก้ไขและดัดแปลงอย่างมีนัยสำคัญ: ผู้ใช้นำภาพร่างที่ AI สร้างขึ้นมาเป็นโครงเริ่มต้น แล้วนำไปแก้ไขต่อในโปรแกรมวาดภาพอื่น เช่น การวาดทับ, เปลี่ยนองค์ประกอบ, ปรับแก้สี, และจัดวางเลย์เอาต์ใหม่ทั้งหมดด้วยทักษะทางศิลปะของตนเอง
• กระบวนการป้อนคำสั่งที่ซับซ้อน: ผู้ใช้มีการทดลองและปรับแก้คำสั่ง (Prompt) หลายสิบรอบอย่างมีเป้าหมาย เพื่อควบคุมองค์ประกอบภาพ แสงเงา โทนสี และการเล่าเรื่องอย่างเจาะจง ซึ่งสะท้อนถึงกระบวนการตัดสินใจเชิงสร้างสรรค์ที่ชัดเจน

ในกรณีเหล่านี้ มนุษย์ผู้เป็นผู้ควบคุมและตัดสินใจในขั้นตอนสุดท้าย คือผู้ที่มีแนวโน้มจะได้รับการยอมรับว่าเป็นผู้สร้างสรรค์และเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในผลงานนั้น (ในส่วนที่ตนสร้าง)

บทบาทของผู้พัฒนา AI: มีสิทธิ์ในภาพผลลัพธ์หรือไม่?

เป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปในระบบกฎหมายส่วนใหญ่ว่า ผู้พัฒนา AI เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในสินทรัพย์ของตนเอง ซึ่งได้แก่ ซอร์สโค้ด, อัลกอริทึม, โมเดลปัญญาประดิษฐ์ และชุดข้อมูลที่ใช้ฝึกฝน แต่สิทธิ์ความเป็นเจ้าของนี้ ไม่ครอบคลุมไปถึงผลงาน (Output) ที่ผู้ใช้นำซอฟต์แวร์ไปสร้างขึ้น โดยอัตโนมัติ หลักการนี้คล้ายกับการที่บริษัทซอฟต์แวร์ประมวลผลคำไม่ได้เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในนวนิยายทุกเรื่องที่เขียนด้วยโปรแกรมของตน

อย่างไรก็ตาม มีข้อยกเว้นในกฎหมายของบางประเทศ เช่น สหราชอาณาจักร นิวซีแลนด์ และอินเดีย ที่มีบทบัญญัติพิเศษสำหรับ “ผลงานที่สร้างโดยคอมพิวเตอร์” (Computer-Generated Works) โดยกำหนดให้ผู้สร้างสรรค์คือ “บุคคลผู้ดำเนินการจัดเตรียมที่จำเป็นเพื่อให้เกิดการสร้างสรรค์ผลงานนั้น” ซึ่งอาจตีความได้ว่าผู้พัฒนาหรือผู้จัดเตรียมระบบ AI อาจมีสิทธิ์ในผลงานได้ แต่แนวทางนี้ยังไม่เป็นที่ยอมรับในระดับสากล และยังไม่มีบทบัญญัติลักษณะเดียวกันในกฎหมายลิขสิทธิ์ของไทย

มุมมองและการตีความตามกฎหมายไทย

แม้พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ของไทยจะยังไม่มีการแก้ไขเพื่อรองรับประเด็นของ AI โดยตรง แต่หน่วยงานภาครัฐและนักวิชาการด้านกฎหมายได้ให้ความเห็นและตีความตามแนวทางสากลเป็นหลัก กรมทรัพย์สินทางปัญญาได้อธิบายไว้ในทิศทางเดียวกับ USCO ว่า ผลงานที่สร้างโดย AI ล้วนๆ ไม่มีลิขสิทธิ์ เนื่องจากขาดการสร้างสรรค์โดยมนุษย์

ดังนั้น ภายใต้บริบทของกฎหมายไทยในปัจจุบัน สามารถสรุปแนวโน้มได้ดังนี้:

• ภาพที่ AI สร้างเองทั้งหมด: มีแนวโน้มสูงที่จะถูกตีความว่าไม่มีลิขสิทธิ์ ทำให้ไม่มีใครสามารถฟ้องร้องผู้อื่นในข้อหาละเมิดลิขสิทธิ์จากภาพนั้นได้ เพราะไม่มีเจ้าของสิทธิ์ที่กฎหมายรับรอง
• ภาพที่มนุษย์มีส่วนร่วมสร้างสรรค์: ผู้ใช้งานอาจได้รับการคุ้มครองในฐานะเจ้าของลิขสิทธิ์ แต่ขอบเขตการคุ้มครองจะจำกัดอยู่แค่ในส่วนที่พิสูจน์ได้ว่าเกิดจากความคิดสร้างสรรค์ของตนเอง

ความเสี่ยงด้านการละเมิดลิขสิทธิ์ที่อาจเกิดขึ้น

ประเด็นสำคัญที่ผู้ใช้งาน AI ต้องระมัดระวังอย่างยิ่ง คือแม้ว่าภาพที่ตนเองสร้างขึ้นอาจจะไม่มีเจ้าของลิขสิทธิ์ แต่กระบวนการสร้างภาพนั้นอาจเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ของบุคคลที่สามได้ ซึ่งเป็นความเสี่ยงทางกฎหมายที่แยกต่างหากออกไป

โมเดล AI ส่วนใหญ่ถูกฝึกฝน (Train) ด้วยชุดข้อมูลขนาดมหาศาลที่รวบรวมมาจากอินเทอร์เน็ต ซึ่งในจำนวนนี้มีภาพและผลงานศิลปะที่มีลิขสิทธิ์รวมอยู่ด้วยเป็นจำนวนมาก โดยที่ผู้พัฒนา AI อาจไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของลิขสิทธิ์ทั้งหมด กรมทรัพย์สินทางปัญญาให้ความเห็นว่า การนำผลงานที่มีลิขสิทธิ์ของผู้อื่นมาใช้เป็นองค์ประกอบในการสร้างงานใหม่โดยไม่ได้รับอนุญาต อาจเข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์ได้

ภาพที่ AI สร้างขึ้นอาจจะไม่มีลิขสิทธิ์เป็นของคุณ แต่คุณยังคงมีความเสี่ยงที่จะถูกฟ้องร้องได้ หากภาพนั้นลอกเลียนองค์ประกอบหรือสไตล์ที่เป็นเอกลักษณ์ของศิลปินอื่นอย่างชัดเจน

ดังนั้น การใช้คำสั่งที่เจาะจงให้ AI ลอกเลียนแบบสไตล์ของศิลปินที่มีชื่อเสียง หรือสร้างภาพที่คล้ายคลึงกับผลงานที่มีอยู่เดิมอย่างมาก จึงเป็นพฤติกรรมที่เสี่ยงต่อการถูกดำเนินคดีทางกฎหมายฐานละเมิดลิขสิทธิ์จากเจ้าของผลงานต้นฉบับ

ข้อตกลงการใช้งาน: ปัจจัยสำคัญที่ต้องพิจารณา

นอกเหนือจากข้อกฎหมายแล้ว สิ่งที่ผู้ใช้งานต้องตรวจสอบเสมอคือ “ข้อตกลงการใช้บริการ” (Terms of Use หรือ License Agreement) ของแพลตฟอร์ม AI ที่เลือกใช้ เนื่องจากข้อตกลงเหล่านี้เป็นสัญญาระหว่างผู้ให้บริการและผู้ใช้ ซึ่งมีผลผูกพันทางกฎหมายและกำหนดสิทธิ์ในการใช้งานผลงาน

โดยทั่วไป แพลตฟอร์มต่างๆ อาจมีนโยบายดังนี้:

• การให้สิทธิ์เชิงพาณิชย์: ผู้ให้บริการหลายรายระบุชัดเจนว่าผู้ใช้ (โดยเฉพาะผู้ใช้บริการแบบชำระเงิน) มีสิทธิ์ในการนำภาพที่สร้างขึ้นไปใช้ในเชิงพาณิชย์ได้ ซึ่งเป็นการให้ “สิทธิ์ตามสัญญา” แม้ว่าสถานะทางลิขสิทธิ์จะยังไม่ชัดเจนก็ตาม
• การสงวนสิทธิ์ของผู้ให้บริการ: บางแพลตฟอร์มอาจสงวนสิทธิ์ในการนำภาพที่ผู้ใช้สร้างขึ้นไปใช้ประโยชน์ต่อ เช่น นำไปแสดงเป็นตัวอย่าง หรือใช้ในการฝึกฝนโมเดล AI ของตนเองต่อไป

การอ่านและทำความเข้าใจข้อตกลงเหล่านี้จึงเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่ง เพราะเป็นสิ่งที่กำหนดขอบเขตการใช้งานภาพในทางปฏิบัติได้ชัดเจนที่สุด แม้ว่ากฎหมายลิขสิทธิ์จะยังคงเป็นประเด็นที่กำลังพัฒนาอยู่ก็ตาม

สรุปแนวทางปฏิบัติสำหรับผู้ใช้งาน AI วาดรูป

เมื่อพิจารณาจากแนวทางกฎหมายและการตีความในปัจจุบัน คำถามที่ว่า AI วาดรูปให้ ใครคือเจ้าของลิขสิทธิ์ที่แท้จริง? สามารถสรุปได้ว่ายังไม่มีคำตอบเดียวที่ตายตัว แต่มีแนวทางที่ชัดเจนขึ้น ผู้ใช้งานควรยึดหลักปฏิบัติต่อไปนี้เพื่อลดความเสี่ยงและใช้งานเทคโนโลยีได้อย่างถูกต้อง:

• เพิ่มการสร้างสรรค์ของตนเอง: หากต้องการอ้างสิทธิ์ในผลงาน ควรใช้ AI เป็นเพียงเครื่องมือเริ่มต้น แล้วนำผลลัพธ์มาพัฒนาต่อด้วยทักษะและความคิดสร้างสรรค์ของตนเองให้มากที่สุด
• หลีกเลี่ยงการลอกเลียนแบบ: งดเว้นการใช้คำสั่งที่เจาะจงให้ลอกเลียนสไตล์หรือผลงานของศิลปินท่านอื่นอย่างชัดเจน เพื่อลดความเสี่ยงในการละเมิดลิขสิทธิ์
• อ่านข้อตกลงการใช้งาน: ตรวจสอบนโยบายของแพลตฟอร์ม AI ที่ใช้บริการเสมอ เพื่อให้แน่ใจว่ามีสิทธิ์ในการนำภาพไปใช้งานตามวัตถุประสงค์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการใช้งานในเชิงพาณิชย์
• ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ: สำหรับโครงการที่มีมูลค่าสูงหรือมีความสำคัญทางธุรกิจ การปรึกษานักกฎหมายด้านทรัพย์สินทางปัญญาเป็นทางเลือกที่ปลอดภัยที่สุด เนื่องจากกฎหมายและแนวปฏิบัติในเรื่องนี้ยังคงเปลี่ยนแปลงและพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

โลกแห่งศิลปะดิจิทัลและทรัพย์สินทางปัญญากำลังเผชิญกับความท้าทายครั้งใหม่จากเทคโนโลยี AI การติดตามความคืบหน้าทางกฎหมายและปรับตัวให้เข้ากับบรรทัดฐานที่เกิดขึ้น จะเป็นกุญแจสำคัญสำหรับศิลปินยุคใหม่และนักสร้างสรรค์ทุกคนในการก้าวไปข้างหน้าอย่างมั่นคง อ่านบทความเพิ่มเติม

About the Author

LnW Loon

Administrator

View All Posts